Theo những cảm nhận của tôi, dường như cách đối đáp của các bậc thiền sư cũng phần nào giống cách nói đầy hình ảnh và ẩn dụ của Phật xưa kia. Chẳng hạn, Phật nói: "Tất cả đều bốc cháy", "Hãy tu hành một pháp để được pháp vị cam lồ." Nhưng điểm khác, hình như, nằm ở chỗ, sau khi Phật nói xong, thì hoặc là Phật tự hỏi lại đồ chúng, hoặc trong đồ chúng có người đứng lên hỏi: Thế nào là tất cả đều bốc cháy? Thế nào là tu hành một pháp để được pháp vị cam lồ? Và những khúc mắc được giải đáp. Hình ảnh mà Phật ví dụ trở nên rõ ràng, thông suốt, không còn gì ngăn ngại với trí hiểu biết của người nghe. Cho nên mới có chuyện, ở kinh này Phật nói "tu một pháp" và Phật giải ra rằng Người đang nói đến pháp A, nhưng ở kinh khác, Phật cũng lại nói "tu một pháp" nhưng lại nói đến pháp B.

Cách giảng dạy của Phật cũng vô cùng đa dạng. Có khi Phật nói một cách rất vắn tắt rồi hỏi đệ tử: Với nghĩa mà ta vừa tóm lược, thầy nói rộng ra như thế nào? Cũng có khi ngược lại, Phật diễn rộng một vấn đề rồi yêu cầu đệ tử: Với nghĩa mà ta vừa diễn rộng, thầy tóm lược lại ra sao?

Nhưng cốt yếu, dù diễn rộng hay thu hẹp, dù dùng ví dụ hay không ví dụ, rốt cuộc thông điệp của Phật vẫn được trình bày đầy đủ, rõ ràng, không có chỗ cho sự mập mờ.

Ngược lại, dường như các vị thiền sư chỉ dừng ở chỗ: "Tất cả đều bốc cháy", và sau đó hoặc là ngài không chịu diễn giải thêm, hoặc là người xin pháp không hỏi tiếp. Trong khi những hình ảnh ví dụ thì có thể tượng trưng cho muôn vàn. Có người nói, vì sự huyền bí một cách chủ ý này mà thiền tông mạt dần; hoặc theo một cách diễn giải khác nhưng có lẽ cũng giống như hai mặt của một đồng xu, ngày nay các bậc thượng căn ít nên ít người thâm nhập được vào đất thiền.

Tới đây tôi lại chợt nhớ tới 1 câu chuyện thiền. Rằng thuở trước, ở Nhật Bản có lệ những bậc thiền sư/thiền sinh khi đi du hành, giữa đường tới một ngôi chùa nào đó muốn xin tá túc qua đêm thì phải vấn đáp với trụ trì ở chùa đó, nếu thắng thì được lưu lại, thua thì phải đi tiếp. Có một vị thiền sư vào một ngôi chùa lạ, xin được vấn đáp với trụ trì. Trong chùa có hai sư thầy, một người trụ trì thông tuệ, người kia thì độn căn lại chột mắt. Nhưng hôm đó, vị trụ trì thấy mệt trong người nên bảo thầy kia ra đối đáp thay, không quên dặn là hãy dùng cử chỉ mà đối đáp, đừng dùng lời kẻo lộ cái chỗ kém hiểu biết của mình ra. Một lát sau, người khách vãng lai tới gặp trụ trì và xin đi vì thầy kia đối đáp quá hay. Trụ trì yêu cầu vị khách kể lại buổi đối đáp thì được vị khách trả lời rằng:

"Khi tôi giơ 1 ngón tay lên để chỉ Phật, bậc tối thượng trong muôn loài thì thầy ấy giơ 2 ngón tay lên, ý muốn bảo tôi rằng phải nói đến cả Phật và Pháp của Phật nữa. Vậy là tôi giơ 3 ngón tay lên, ý rằng cả Phật, Pháp, Tăng. Nhưng rồi thầy ấy giơ 1 nắm đấm lên như muốn bảo tôi rằng tất cả đều bắt nguồn từ một thể. Tôi thật phục thầy ấy quá."

Sau khi vị khách đi, sư thầy kia mặt hằm hằm tới hỏi trụ trì:

"Tên khách láo xược kia đi đâu rồi?"

Trụ trì ngạc nhiên hỏi nguyên cớ thì thầy kia thuật lại buổi vấn đáp mà rằng:

"Khi vừa trông thấy tôi, hắn ta đã giơ 1 ngón tay lên, ra chiều chê tôi chột mắt. Nhưng vì nghĩ lão ta là khách nên tôi dằn lòng giơ 2 ngón tay lên, ý muốn mừng cho lão ta có đủ 2 mắt. Nhưng cái lão quái quỷ ấy không chịu buông tha, lại giơ 3 ngón tay lên, cho rằng giữa hai người mà chỉ có 3 con mắt. Thế là tôi liền giơ nắm đấm lên định cho hắn một trận thì hắn chạy đi mất!"