Sự khủng khiếp của Tổng sản phẩm quốc nội

Những người chủ trương lấy hoạt động tiêu dùng làm một phương tiện kiến tạo sự thịnh vượng đã vận động hành lang các chuyên gia kinh tế học và chính phủ để họ vinh danh tổng sản phẩm quốc nội (GDP), một khái niệm kinh tế trước đây ít khi được sử dụng, và lấy đó làm thước đo chính cho sức khỏe của nền kinh tế. Việc GDP được phong thánh đã chính thức hóa chủ nghĩa tiêu dùng. Từ đó trở về sau, kết quả hoạt động của nền kinh tế sẽ được đánh giá bằng mức độ gia tăng về số lượng của các sản phẩm mới được sản xuất ra, không cần biết liệu chất lượng của chúng có tốt không, chúng có gây hại cho Trái đất không, hay chúng có thực sự giúp cải thiện cuộc sống một cách đáng kể không. Điều thú vị nằm ở chỗ, người trình bày rõ ràng nhất sự sai lầm và vô căn cứ của quyết định lấy GDP làm thước đo cốt lõi cho sự thành công của nền kinh tế cũng chính là người đã phát triển thông số này, nhà kinh tế học Simon Kuznets. Năm 1934, ông viết một bức thư kiến nghị gửi cho Quốc hội Mỹ phản đối việc dùng GDP làm một biện pháp đo lường sự thịnh vượng bởi vì thước đo này bỏ qua rất nhiều khía cạnh của một xã hội thực sự khỏe mạnh. Ông cảnh báo, rất khó có thể chỉ dựa vào GDP mà “suy ra tình trạng sức khỏe của một quốc gia.”

Nhiều người khác cũng đã cố gắng lên tiếng cảnh báo chúng ta. Galbraith viết trong cuốn sách The Affluent Society rằng “sự chi phối của một điều huyễn hoặc – điều huyễn hoặc rằng việc sản xuất hàng hóa... là vấn đề trọng tâm trong cuộc sống của chúng ta” đã lôi kéo sự chú ý của công chúng, khiến họ không quan tâm đến những vấn nạn trong xã hội và sự suy thoái của môi trường. Ông chỉ ra rằng sự sung túc thực thụ không liên quan đến mức tiêu thụ cao hơn, và ông kêu gọi: “Chúng ta hãy bảo vệ nguồn tài sản của mình trước những kẻ nhân danh việc bảo vệ nó nhưng lại khai thác cùng kiệt hành tinh này.” Robert Kennedy có lẽ là người chỉ trích GDP mạnh mẽ nhất. Trong một trong những bài diễn văn có sức lay động lòng người nhất của mình, được thực hiện chỉ ba ngày sau khi ông thông báo tham gia tranh cử tổng thống Mỹ, và ba tháng trước khi ông bị ám sát, Kennedy lên tiếng cảm thán: ”Tổng sản phẩm quốc nội... tính toán đến mức độ ô nhiễm không khí và các hoạt động quảng cáo cho thuốc lá, hay số lượng xe cứu thương để dọn dẹp hiện trường các vụ tai nạn trên đường cao tốc. Nó tính toán đến những bộ khóa đặc biệt mà chúng ta gắn vào cửa nhà mình và số lượng các nhà tù để nhốt những kẻ bẻ những chiếc khóa đó hòng đột nhập vào nhà chúng ta. Nó tính toán đến số lượng gỗ đỏ bị chặt hạ và sự tổn thất của những vẻ đẹp tự nhiên trong làn sóng mở rộng đô thị hỗn loạn... Nhưng nó không tính đến vẻ đẹp của thi ca, sức mạnh của những cuộc hôn nhân, trí tuệ của công chúng được thể hiện qua các cuộc tranh luận, hay sự liêm chính của những người đầy tớ của nhân dân. Nó không đo lường sự hài hước, lòng dũng cảm, sự thông thái, kiến thức, niềm đam mê hay tinh thần tận tụy của chúng ta đối với Tổ quốc mình. Nói ngắn gọn, nó đo lường tất cả mọi thứ ngoại trừ những điều mang lại ý nghĩa cho cuộc sống này.”

Vậy thì tại sao GDP lại được phong thánh trở thành thước đo chính thức quyết định mức độ thành công về mặt kinh tế của một quốc gia? Chuyện này xảy ra vào thời điểm cuối cuộc Thế chiến II khi chiến thắng của khối Đồng minh đã cận kề, trong một cuộc gặp gỡ duy nhất của 44 vị đại biểu đến từ khối Đồng minh và các quốc gia thân thiện. Họ tập trung nhau lại trong 22 ngày ở một địa điểm cách xa tiền tuyến, tại khách sạn sang trọng Mount Washington nằm trong không gian đồng quê diễm lệ của vùng Bretton Woods, New Hampshire. Mục đích gặp gỡ của họ là để bàn bạc và đi đến thống nhất về việc xây dựng các tiêu chuẩn và cấu trúc kinh tế quốc tế nhằm bảo đảm rằng sau những tổn thất mà cuộc chiến tranh gây ra, thế giới thời hậu chiến sẽ phát triển thịnh vượng.

Những quyết định được đưa ra ở Bretton Woods đặt nền móng cho sự ra đời của một số tổ chức hữu ích, chẳng hạn Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế với nhiệm vụ cung cấp nguồn vốn tài trợ để các nước nghèo phát triển. Tuy nhiên, họ cũng áp đặt việc sử dụng một số công cụ đo lường kinh tế giúp tạo vị thế ưu việt về kinh tế cho một nhóm thiểu số và gây suy thoái môi trường cho tất cả. Tham gia vào hội nghị này là những người có sự tương đồng về nền tảng dân tộc, xã hội, và tôn giáo, vì thế những quyết định mà họ đưa ra, dù vô tình hay hữu ý, thiếu đi sự hiểu biết toàn diện để có thể xác định được các nền kinh tế nên vận hành như thế nào để mang lại lợi ích cho tất cả. Họ nhất trí sử dụng tổng khối lượng hàng hóa do một nền kinh tế tạo ra làm thước đo duy nhất cho sự thành công của nền kinh tế đó, không cần quan tâm đến việc liệu những hàng hóa đó được chế tạo với mục đích sử dụng lâu dài hay sớm trở thành rác thải, liệu chúng giúp tiết kiệm năng lượng hay lãng phí năng lượng, giúp cải thiện cuộc sống hay phá hoại sự sống. Chẳng hạn, mặc dù GDP có thể tính đến các hoạt động tái xây dựng phát sinh sau một thảm họa do con người gây ra, nhưng nó lại không ghi nhận các khoản chi phí phát sinh từ thảm họa đó. Điều này cũng tương tự như việc khen thưởng một vị quản lý vì anh ta đã khắc phục được một vấn đề do chính anh ta gây ra mà không lưu ý đến căn nguyên gốc rễ của vấn đề đó, hoặc cũng không có biện pháp bảo đảm nào để có thể yên tâm rằng anh ta sẽ không lặp lại sai lầm đó (để rồi lại được khen thưởng vì đã khắc phục nó).   

Ví dụ, GDP tính đến việc sản xuất các loại thuốc trừ sâu làm từ hóa chất độc hại và hoạt động khoan dầu khí sản sinh ra một lượng lớn khí thải nhà kính. Tuy nhiên, nó lại không đo lường xem các đường phố, đường thủy, và bầu không khí của chúng ta sạch đến đâu. Nó không đo lường mức độ tiếp cận với nền giáo dục có chất lượng. Nó không đo lường mức độ an ninh ở nơi chúng ta sinh sống. Nó không đo lường số giờ mà một người cần phải làm việc để có thể kiếm được một khoản thu nhập đủ sống. Điều kỳ quặc nhất đối với một công cụ kinh tế như GDP nằm ở chỗ, nó không tính toán đến chi phí sức khỏe do các loại thuốc trừ sâu hóa học và khí thải nhà kính gây ra.

---